İş sağlığı ve güvenliği (İSG), yalnızca kanuni bir zorunluluk değil; aynı zamanda üretkenliği, kaliteyi ve itibarınızı artıran stratejik bir yönetim alanıdır. Araştırmalar, İSG’ye yatırılan 1 birimin yaklaşık 2,2 birim geri dönüş sağladığını gösteriyor; yani İSG doğru yönetildiğinde kârlılığı da güçlendirir.

Bu kapsamlı rehber, Hijyen Belgesi Merkezi ziyaretçileri için özel hazırlandı: Hijyen Eğitimi gereken sektörler (gıda üretim-satış, toplu tüketim, su temini, berber-kuaför-güzellik, hamam-sauna vb.) ile İSG’nin kesiştiği kritik noktaları; mevzuat, ISO 45001 uyumu, risk değerlendirmesi, eğitim süreleri, raporlama, istatistikler ve pratik kontrol listeleriyle anlatır.

İçindekiler

• İSG’nin Tanımı ve İşletmeye Katkısı

• Türkiye’de İSG’nin Hukuki Çerçevesi (6331)

• Hijyen Eğitimi Yönetmeliği ile İSG’nin Kesişim Alanları

• ISO 45001’e Uygun İSG Yönetim Sistemi (PDCA)

• Risk Değerlendirmesi: Adım Adım Uygulama

• Eğitimler: Süreler, Periyotlar ve “İşe Başlama Eğitimi”

• İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarında Raporlama – Süreler ve İstatistikler

• Hijyen Odaklı Sektörlerde Pratik Kontrol Tablosu

• Performans ve ROI: Hedefler, Metrikler ve İyileştirme

• Sıkça Sorulan Sorular (FAQ) + Şema İşaretlemesi (JSON-LD)

İSG’nin Tanımı ve İşletmeye Katkısı

İş sağlığı ve güvenliği, çalışanların fiziksel ve zihinsel sağlığını korumayı, iş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemeyi ve güvenli-sağlıklı işyerlerini sürdürülebilir şekilde yönetmeyi amaçlar. ISO 45001 yaklaşımı, tehlike ve riskleri sistematik biçimde kontrol etmeyi ve sürekli iyileştirmeyi hedefler.

Neden kritik? Çünkü iyi bir İSG yönetimi; devamsızlıkların azalması, hataların ve duruşların düşmesi, sigorta ve tazminat maliyetlerinin kontrolü, müşteri güveni ve marka itibarının artması gibi somut iş sonuçları üretir. Çeşitli çalışmalara göre her 1 birim İSG yatırımı için ortalama 2.2 birim geri dönüş bulgusu bu iş mantığını doğrular.

Türkiye’de İSG’nin Hukuki Çerçevesi (6331)

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektör dâhil çoğu işyeri ve çalışanı kapsar; stajyer ve çıraklar da kapsam içindedir. İşverenler, risk değerlendirmesi, İSG eğitimi, acil durum planları, sağlık gözetimi ve İSG profesyonelleri istihdamı gibi yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır.

Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (29.12.2012, RG 28512) tüm işyerlerinde risklerin tanımlanması, analizi, kontrol tedbirleri, dokümantasyon ve periyodik güncellemeyi zorunlu kılar.

Eğitim Zorunluluğu ve Süreler:

• Az tehlikeli: en az 8 saat (3 yılda bir)

• Tehlikeli: en az 12 saat (2 yılda bir)

• Çok tehlikeli: en az 16 saat (yılda bir)
  Ayrıca, işe başlama eğitimi her çalışan için en az 2 saat olup temel eğitim sürelerinden sayılmaz.

Not: 2013 tarihli eğitim yönetmeliği 2025’te güncellenmiştir; planlama ve bazı uygulama hükümlerinde değişiklikler yapılmıştır (güncellediğinizde mevzuatı kontrol edin).

Hijyen Eğitimi Yönetmeliği ile İSG’nin Kesişim Alanları

Hijyen Eğitimi Yönetmeliği (05.07.2013; RG 28698) uyarınca; gıda üretim-satışı, toplu tüketim, su temini, berber-kuaför-güzellik, hamam-sauna vb. alanlarda çalışanların hijyen eğitimi alması zorunludur. İşyerlerinde İSG ile Hijyen ayrı başlıklar gibi görünse de pratikte aynı riskleri azaltan iki tamamlayıcı yapıdır: çapraz bulaşma, su-gıda hijyeni, kişisel hijyen, kimyasal temizlik maddeleri maruziyeti vb. konularda risk değerlendirmesi, eğitim, denetim ve kayıt tutma ortak süreçlerle yönetilir.

Hijyen Belgesi Merkezi ekibinin sunduğu yönlendirmeler; eğitim planlarının hazırlanması, kayıtların tutulması (katılım listeleri, sınav/ölçme-değerlendirme çıktıları, talimatlar), pratik saha kontrol listeleri ve periyodik farkındalık aktiviteleri ile İSG kültürünü güçlendirmenizi kolaylaştırır.

ISO 45001’e Uygun İSG Yönetim Sistemi (PDCA)

ISO 45001, İSG’yi Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al (PDCA) döngüsüyle sistematize eder:

1. Politika ve Hedefler (Planla): Üst yönetimin taahhüdü, yasal uygunluk, risk-fırsat analizi, hedef/KPI seti.

2. Uygulama (Do): Sorumluluklar, yetkinlik-eğitim, işletimsel kontrol (prosedür/talimat), acil durum hazırlığı.

3. Kontrol (Check): İzleme-ölçme, iç tetkik, uygunsuzluk-olay yönetimi, performans raporu.

4. İyileştirme (Act): Düzeltici/önleyici faaliyetler, yönetimin gözden geçirmesi, hedef/gösterge güncellemesi.

İpucu: ISO 45001 belgelendirmesine giden yol, aynı zamanda 6331 uyum gerekliliklerini süreçlere yerleştirir; mevzuat takibini ve saha kontrolünü kurumsallaştırır.

Risk Değerlendirmesi: Adım Adım Uygulama

Mevzuat çerçevesi: Risk değerlendirmesi; tehlike tanımlama, risk analizi, kontrol tedbirleri, dokümantasyon ve periyodik güncelleme adımlarını içerir. Yeni proses, ekipman, değişiklik veya kaza/olay sonrası güncellenir.

Pratik yaklaşım:

• Kapsam: Tüm faaliyetler, alanlar, vardiyalar, taşeron-ziyaretçiler.

• Tehlikeler: Biyolojik (gıda patojenleri), kimyasal (temizlik/dezenfeksiyon kimyasalları), fiziksel (ısı, gürültü, kesici-delici), ergonomik, psikososyal.

• Analiz: Olasılık × şiddet; mevcut kontrollerin etkinliği.

• Kontrol Hiyerarşisi: Ortadan kaldırma → İkame → Mühendislik → İdari → KKD.

• Kayıt ve Takip: Risk envanteri ve eylem planı, sorumlu/termin, izleme göstergeleri.

Eğitimler: Süreler, Periyotlar ve “İşe Başlama Eğitimi”

Temel İSG eğitimleri tehlike sınıfına göre 8-12-16 saat ve belirtilen periyotlarda tekrarlanır; eğitim maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır. İşe başlama eğitimi her çalışan için en az 2 saat olup uygulamalı verilir ve temel eğitimden bağımsızdır.

Hijyen eğitimi ise ilgili yönetmeliğe tabidir ve hijyen risklerinin (kişisel hijyen, çapraz bulaşma, temizlik-dezenfeksiyon, su güvenliği vb.) iş başında davranışa dönüşmesini hedefler.

İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarında Raporlama – Süreler ve İstatistikler

Bildirim süreleri: İş kazası ve meslek hastalığı olayları en geç 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilmelidir (kolluk kuvvetlerine derhal). Meslek hastalığında süre, öğrenildiği günden itibaren işler.

Veriler: SGK 2023 verilerinde toplam iş kazası sayısı 681.401, ölümlü kaza sayısı 1.966 olarak yer alır (inşaat sektörü infografiğinde toplam rakamlar da gösterilmektedir). Bu tablo, proaktif risk yönetimi ve davranışsal güvenliğin önemini net biçimde ortaya koyar.

Kök neden analizi (ör. 5N1K, Balık Kılçığı, Olay Ağacı), olay-kaza kayıtlarının trend analizi ve düzeltici-önleyici faaliyetlerin (DÖF) kapatılma oranı, İSG performansınızın çekirdek göstergeleridir.

Hijyen Odaklı Sektörlerde Pratik Kontrol Tablosu

Aşağıdaki tablo, Hijyen Eğitimi Yönetmeliği kapsamındaki tipik faaliyetler için İSG + Hijyen kontrol hatlarını özetler (örnek, özelleştirerek kullanın):

Performans ve ROI: Hedefler, Metrikler ve İyileştirme

Hedef örnekleri:

• Kaza sıklık oranında %X azalma (12 ay).

• Hijyen uygunsuzluklarında %Y düşüş (denetim başına).

• Eğitim tamamlama oranı ≥ %98; işe başlama eğitimlerinin %100 gerçekleşmesi.

• DÖF kapatma süresi ≤ 30 gün.

Metrikler: TRIFR, LTIFR, yakın kaza bildirimi sayısı, uygunsuzluk başına düzeltici faaliyet döngüsü, iç tetkik uygunsuzluk dağılımı, hijyen numune sonuçları, müşteri şikâyetleri, maliyet-kaçınma tahminleri (hurda, duruş, tazminat, itibar).
İşletme mantığı: Her 1 birim İSG yatırımına ~2.2 birim getiri (AB/ILO ağırlıklı çalışmalar). Bu veri, üst yönetime “İSG yatırımı = verimlilik yatırımı” anlatısında güçlü delildir.

İSG ve Hijyen: 30 Maddelik Hızlı Kontrol Listesi

1. İSG politikası yazılı ve duyuruldu

2. Mevzuat matrisi güncel

3. Tehlike–risk envanteri güncel

4. Eylem planı: sorumlular ve terminler atanmış

5. ISO 45001 (PDCA) süreç haritası oluşturulmuş

6. Hijyen eğitim planı hazır

7. Temel İSG eğitimleri periyodlara uygun yürütülüyor

8. İşe başlama eğitimi (≥2 saat) verildi ve kayda alındı

9. Hijyen talimatları (el hijyeni, çapraz bulaşma, kimyasal) yayımlandı

10. Kimyasal GBF/SDS klasörü erişilebilir

11. KKD matrisi ve zimmetler kayıtlı

12. Koruyucular ve kilitle/etiketle (LOTO) prosedürü tanımlı

13. Soğuk–sıcak zincir izleme kayıtları tutuluyor

14. Zemin kaymazlık ve uyarı levhaları kontrol edildi

15. Numune/analiz planları uygulanıyor

16. Atık yönetimi (kesici-delici, yağ, kimyasal) tanımlı

17. İlk yardım–yangın ekipleri ve tatbikat kayıtları mevcut

18. Acil durum planı ve senaryolar test edildi

19. Yakın kaza bildirimi teşvik ediliyor

20. İç tetkik planı uygulanıyor

21. DÖF kapatma oranı düzenli izleniyor

22. Taşeron/ziyaretçi kuralları imzalatılıyor

23. Aydınlatma–havalandırma–gürültü ölçümleri güncel

24. Depolama/istif güvenliği kontrol edildi

25. Mikrobiyal temizlik doğrulama (örn. ATP) yapılıyor

26. Alerjen yönetim planı uygulanıyor

27. Etiketleme–izlenebilirlik kayıtları eksiksiz

28. Şikâyet/geri bildirim mekanizması aktif

29. Yönetimin gözden geçirmesi yılda en az 1 kez yapılıyor

30. KPI raporları üst yönetime düzenli sunuluyor

İklim Değişikliği ve İSG

ILO’nun 2024 raporuna göre, küresel işgücünün %70’inden fazlası aşırı sıcak dâhil iklim kaynaklı tehlikelere maruz kalıyor. Etkiler; aşırı sıcak, UV, aşırı hava olayları, hava kirliliği, vektör kaynaklı hastalıklar ve agro-kimyasallarda değişimler olarak özetleniyor. İşverenler için “Isı Stresi Eylem Planı”, ısı-risk değerlendirmesi, dinlenme-hidrasyon düzeni ve akıllı vardiya planları kritik hale geliyor.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

1) 6331 sayılı Kanun kimleri kapsar?

Kamu ve özel sektöre ait işyerleri ile işveren/vekilleri, stajyer ve çıraklar dâhil tüm çalışanlar kapsam içindedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı

2) İSG eğitim süreleri ve periyotları nasıldır?

Az tehlikeli 8 saat/3 yılda bir; tehlikeli 12 saat/2 yılda bir; çok tehlikeli 16 saat/yılda bir. Ayrıca işe başlama eğitimi en az 2 saattir. İstanbul Dişhekimleri Odası+1

3) Hijyen eğitimi hangi sektörlerde zorunlu?

Hijyen Eğitimi Yönetmeliğinde sayılan gıda-su temini, toplu tüketim, berber-kuaför-güzellik, hamam-sauna vb. alanlarda çalışanlar için zorunludur. İçişleri Bakanlığı

4) İş kazası ve meslek hastalığında bildirim süresi nedir?

SGK’ya 3 iş günü içinde bildirim yapılmalıdır (kolluk kuvvetlerine derhal). Meslek hastalığında süre öğrenildiği günden itibaren işler. Sosyal Güvenlik Kurumu+1

5) ISO 45001 neden önemli?

Yasal uyumu güçlendirir, riskleri sistematik yönetir ve sürekli iyileştirme ile performansı artırır. Kurumsal itibar ve verimlilik getirisi sağlar. Türkiye Seçim Atölyesi

Neden Şimdi?

2023 verileri 681.401 iş kazası ve 1.966 ölümlü kaza gibi sert bir tabloyu ortaya koyuyor. İşe başlama eğitimi, periyodik İSG ve hijyen eğitimleri, risk değerlendirmesinin yaşayan bir doküman olarak yönetimi ve ISO 45001 çerçevesi ile işletmenizi hem mevzuata uyumlu hem de daha verimli hale getirebilirsiniz.